Wanneer werd menszijn iets waarvan we moeten herstellen?
In een eerder artikel vroeg ik me af of hoogbegaafdheid U(HB) wel een afwijking is, of juist een aanwijzing dat ons referentiepunt is verschoven.
Vanaf mijn gravelbike, ergens op een bospad in Noorwegen, vroeg ik me af wanneer we besloten hebben dat er voortdurend iets aan ons moet gebeuren.
Forest bathing, healing circles, sound baths, cold plunges, meditatie, enzovoorts. Er valt altijd nog iets te helen, te verwerken of los te laten.
Zelfs ontspannen is een bezigheid geworden waarvoor je aanwijzingen kunt krijgen. Je moet leren ademen, voelen, aanwezig zijn. En zodra je denkt dat je er bent, blijkt er een nog diepere laag te bestaan.
In een eerder artikel vroeg ik me af of hoogbegaafdheid wel een afwijking is, of juist een aanwijzing dat ons referentiepunt is verschoven. Misschien zijn eigenschappen als autonomie, nieuwsgierigheid en kritisch denken niet uitzonderlijk, maar in een omgeving van regels, hiërarchie en prestatie minder goed ondergebracht.
De volgende vraag gaat een stap verder. Wat gebeurt er wanneer we die frictie niet meer zien als een signaal over de omgeving, maar als iets dat in onszelf gerepareerd moet worden?
Wanneer werd menszijn iets waarvan we moeten herstellen?
Van afwijking naar herstel
In Was Homo sapiens hoogbegaafd? stond de vraag centraal: aan wie meten we eigenlijk?
We meten hoogbegaafdheid meestal als afwijking van de gemiddelde mens van vandaag. Maar die gemiddelde mens is geen neutraal nulpunt. Hij is opgegroeid in een wereld van scholen, regels, hiërarchie, specialisatie en organisaties.
Sterke autonomie, nieuwsgierigheid, zelf willen onderzoeken, breed waarnemen en snel verbanden leggen worden daardoor al snel als afwijkend ervaren. Maar waren die eigenschappen ooit uitzonderlijk?
Misschien niet.
Misschien kijken we bij (U)HB niet alleen naar mensen die iets extra’s hebben. Misschien kijken we ook naar mensen bij wie bepaalde menselijke eigenschappen opvallend toegankelijk zijn gebleven.
De vraag van dit artikel gaat verder.
Wat gebeurt er wanneer we die frictie niet meer zien als een signaal over de omgeving, maar als iets dat in de mens zelf gerepareerd moet worden?
Wanneer werd menszijn iets waarvan we moeten herstellen?
Een verklaring is nog geen verandering
Ik heb een coachpraktijk gehad en weet hoeveel een zorgvuldig gesprek kan betekenen en juist vanuit die ervaring stel ik deze vraag.
Ik heb ook gezien hoe mensen zichzelf steeds beter leerden verklaren, terwijl er in hun leven nauwelijks iets veranderde. En, dat was meestal wel waarvoor ze kwamen.
Ze konden precies vertellen waarom ze vastliepen. Hun geschiedenis, overtuigingen en patronen waren uitvoerig onderzocht. Voor ieder ongemak bestond inmiddels een verklaring. Die verklaring werd vervolgens het vertrekpunt voor nog meer onderzoek.
Misschien is al dat zelfonderzoek soms een dekmantel voor iets wat we veel minder gemakkelijk ter discussie stellen: onze opvatting over wat dit leven is. En daar begon het echte gesprek, het denken en ook het ongemak.
Geschikt worden voor een bestaan dat je uitput
Veel begeleiding begint bij de vraag hoe iemand beter kan functioneren. Omgaan met verwachtingen. Leert grenzen stellen. Minder piekeren en meer zelfvertrouwen ontwikkelen. Een betere verhouding vinden tussen draagkracht en draaglast.
Dat zijn begrijpelijke vragen. Maar waaraan proberen we iemand eigenlijk aan te passen?
Aan werk waarin hij structureel vastloopt? Aan relaties waarin hij zichzelf nauwelijks kan laten zien? Aan een samenleving waarin inkomen, bezit en maatschappelijke positie grotendeels bepalen of je geslaagd bent?
Je kunt iemand helpen om beter met die omstandigheden om te gaan. Ondertussen blijven de uitgangspunten waarbinnen zijn probleem ontstaat buiten beeld.
Dan leert iemand zichzelf reguleren om te kunnen blijven verdragen wat hem uitput.
Aanpassing begint bovendien vroeger dan we denken. We leren wat hoort, wat verstandig is en welke delen van onszelf waardering opleveren. We ontdekken wat we beter kunnen verbergen. Die aanpassingen worden programmeringen. Na verloop van tijd herkennen we ze nauwelijks meer als aangeleerd.
We zeggen: zo ben ik nu eenmaal. O ja?
Daarna gaan we onderzoeken hoe we met díe persoonlijkheid beter kunnen functioneren.
Maar hoelang blijven we aan onszelf werken voordat we onderzoeken of het leven waaraan we ons proberen aan te passen nog wel het onze is?
De intelligente omweg
Bij sommige hoogbegaafde mensen die ik in mijn praktijk ontmoette, zag ik hoe ver dat kon gaan.
Ze konden zichzelf vanuit verschillende perspectieven bekijken, verbanden leggen en hun reacties nauwkeurig verklaren. Een nieuw inzicht leverde onmiddellijk nieuwe onderzoeksvragen op. Achter iedere overtuiging lag nog een overtuiging.
Dat vermogen kan veel opleveren. Het kan je ook buitengewoon lang bezighouden.
Je kunt een overtuigende verklaring hebben voor de reden waarom je nog niet handelt. Waarom je eerst iets moet begrijpen. Waarom het moment nog niet geschikt is. Waarom er meer zekerheid nodig is.
Niet ieder zelfonderzoek is ontwijking. Inzicht kan precies zijn wat iemand nodig heeft om een grens te trekken, hulp te zoeken of een situatie te verlaten. Maar wanneer inzicht uitsluitend leidt tot nieuw inzicht, verdient het de vraag wat dat onderzoek inmiddels beschermt.
Intelligentie maakt je daarin niet vanzelf vrijer. Zij kan je helpen een steeds verfijndere rechtvaardiging te bouwen voor het leven dat je leidt.
Ook enthousiasme ontkomt daar niet aan.
Iets boeit je. Je ziet mogelijkheden, begrijpt wat nodig is en begint het uit te werken. Een belangstelling krijgt een toepassing, een plan en een begroting. Anderen sluiten aan en er ontstaan verwachtingen.
Enthousiast worden is haast het begin van een nieuwe verantwoordelijkheid.
Later vraag je je af waar het vuur gebleven is. Terwijl je inmiddels bij iedere nieuwe mogelijkheid ook de verplichtingen ziet die eruit kunnen voortkomen.
Zelfs wat je plezier geeft, moet ergens toe leiden.
Welke aannames blijven buiten beeld?
Je kunt je afvragen hoe je minder last krijgt van verwachtingen. Je kunt ook onderzoeken waarom die verwachtingen zoveel gezag over je hebben.
Wie bepaalt wat een geslaagd leven is? Waarop baseer je de gedachte dat je tekortschiet? Waarom voelt een koerswijziging als mislukking? En wat maakt dat je eerst toestemming, zekerheid of voldoende zelfvertrouwen nodig denkt te hebben?
Daar raken praktische problemen aan grotere vragen over identiteit en bestaan.
Mijn onderzoek naar bewustzijn heeft mijn kijk daarop ingrijpend veranderd. Niet omdat een ander perspectief problemen wegneemt, maar omdat het kan veranderen welke betekenis je eraan geeft, welke mogelijkheden je ziet en welk besluit je durft te nemen.
Zo’n verschuiving betaalt geen rekening en beëindigt geen ingewikkelde samenwerking. Maar ze kan wel zichtbaar maken wat je tot nu toe als vanzelfsprekend hebt behandeld.
Daarom vind ik het van belang om ook onze diepste aannames te onderzoeken.
Wat als we hier ervaringen komen opdoen?
Neem de hypothese dat bewustzijn primair is. Dat wij hier zijn om ervaringen op te doen, dat ons thuis ergens anders ligt en dat wat we dood noemen een terugkeer is.
Aanvaard die hypothese eens werkelijk als vertrekpunt.
Welke betekenis krijgen je maatschappelijke positie, je angst om verkeerd te kiezen en je behoefte om geaccepteerd te worden dan? Hoe belangrijk is het nog dat je perfect voldoet aan de verwachtingen van deze wereld? En hoeveel tijd wil je besteden aan het herstellen van degene die je hebt leren zijn?
Binnen dat uitgangspunt kunnen onze programmeringen ons juist verwijderen van de ervaringen waarvoor we gekomen zijn. We leren uitstekend functioneren volgens maatstaven die weinig zeggen over wat wij werkelijk zoeken.
Je kunt een leven opbouwen dat van buiten klopt en je toch ver verwijderd voelen van jezelf.
Dat los je niet noodzakelijk op door je nog beter aan te passen.
Hoe vast ligt de werkelijkheid?
Ik onderzoek de gedachte dat het universum zich als een projectie van bewustzijn van moment tot moment ontvouwt, in wisselwerking met ons. Holografische ideeën over de werkelijkheid raken daaraan. Evenals de mogelijkheid dat er meer door ons heen spreekt dan het persoonlijke bewustzijn waarmee we ons identificeren: een meervoudig bewustzijn, waarvan we slechts een deel ervaren.
Vanuit ons dagelijkse gezichtspunt lijkt de wereld vast en solide. Mijn uitgangspunt is dat die ervaring niet de volledige werkelijkheid omvat. Bewustzijn is daarin fundamenteel.
Dat verandert ook de plaats van ons persoonlijke verhaal.
We hebben geleerd wie we zijn, wat ons is overkomen en wat we daarvan mogen verwachten. Vanuit dat verhaal proberen we onze moeilijkheden op te lossen. We veranderen onderdelen, terwijl het kader onaangeroerd blijft.
Wat als juist dat kader je gevangenhoudt?
Wat als er iets beschikbaar komt zodra je ruimte laat voor een werkelijkheid die niet in je bestaande verklaringen past? Je hoeft dan niet onmiddellijk een nieuw sluitend verhaal te maken. Ook dat zou de ervaring alweer vastleggen voordat je haar hebt toegelaten.
Deze droom voelt allesomvattend
Binnen de hypothese dat we hier tijdelijk ervaringen opdoen, kun je dit bestaan beschouwen als een droom waarin je volledig bent opgegaan.
Zoals we ons hier niet herinneren waar we vandaan komen, zullen we bij onze terugkeer naar huis ook dit bestaan weer kunnen vergeten. Wat tijdens het dromen zo werkelijk en allesomvattend voelt, vervaagt.
Die gedachte maakt het leven voor mij waardevol. De ervaringen doen ertoe. De mensen die we ontmoeten en wat we met elkaar doen. De keuzes die we maken wanneer het moeilijk wordt.
Maar waarom zouden we zoveel van die beschikbare tijd besteden aan het vervolmaken van onze aanpassing? Waarom zouden we blijven wachten tot we voldoende geheeld, ontwikkeld of zeker zijn?
Er is altijd nog iets waarmee je jezelf kunt bezighouden voordat je begint.
Vertrouwen zonder garantie
“Ik heb al te veel verloren,” hoor ik je zeggen.
Tijd, geld, liefde, vertrouwen en misschien een toekomst waarvan je dacht dat die vaststond.
Vanuit vertrouwen in een welwillend universum krijgt ook dat verlies een andere plaats. Wat verdwijnt, kan ruimte openen die je zelf nog niet had kunnen voorzien. De ene deur sluit voordat je begrijpt welke andere opengaat.
Dat maakt verlies niet minder ingrijpend. Je hoeft er geen dankbaarheid over op te voeren. Ook hoef je niet onmiddellijk te weten wat het je heeft gebracht.
Kun je in die tussentijd blijven staan?
Kun je je gehechtheid aan één bestemming loslaten wanneer je nog geen andere hebt? Vertrouwen zoals je ooit vertrouwde, voordat je voor iedere stap bewijs verlangde dat hij de juiste was?
Overgave wordt gemakkelijk een mooi woord totdat je haar betrekt op je eigen leven. Op geld, werk, relaties en mensen die op je rekenen. Daar wordt zichtbaar hoeveel zekerheid je als voorwaarde stelt.
Je wilt wel loslaten, mits vooraf duidelijk is wat ervoor terugkomt. Maar dan blijft de bestemming alsnog bepalen hoeveel ruimte het leven krijgt.
De ruimte ertussen
Tussen iets ervaren en er betekenis aan geven ligt ruimte.
Je kunt luisteren zonder direct te verklaren. Iets voelen zonder het onmiddellijk te behandelen. Een belangstelling volgen zonder er een onderneming of identiteit van te maken.
Zoeken naar een frequentie waarop iets resoneert. Dansen en drijven tussen de stromingen. Opmerken waar beweging ontstaat voordat je vastlegt waar die naartoe moet.
Wanneer heb je jezelf voor het laatst volledig aan jezelf overgegeven?
Zonder toezicht te houden op je ontwikkeling.
Zonder de ervaring te beoordelen op haar bruikbaarheid.
Zonder bij voorbaat te weten wat zij van je zal vragen.
Ook hiervan kun je weer een opdracht maken. Voldoende leren vertrouwen. Beter worden in loslaten. Jezelf verwijten dat je nog steeds probeert te sturen.
Dan zijn we terug bij het begin.
Op mijn fiets is die ruimte er. Ik geniet van de inspanning en het onderweg zijn, meestal alleen. Daadkracht krijgt beweging zonder dat ik er een onderneming of maatschappelijke bijdrage van hoef te maken.
De rit hoeft me nergens van te herstellen. Hij is er.
Waarom ik dit ter sprake breng
Ik heb bedrijven gebouwd en geleid, complexe projecten afgerond en mensen begeleid die met hun kennis en ervaring nauwelijks meer tot hun recht kwamen. Ik weet dat een rekening betaald moet worden en dat besluiten gevolgen hebben voor anderen.
Juist daarom wil ik de praktische werkelijkheid en de grotere levensvragen samen kunnen onderzoeken.
Een andere kijk op je bestaan kan een ingrijpende innerlijke verschuiving veroorzaken. Vervolgens wordt interessant wat je daarmee doet.
Welke keuze verandert?
Wat laat je niet langer bepalen door angst of aangeleerde verwachtingen?
Wat vraagt nog steeds om zorgvuldig handelen?
Dat hoort voor mij bij NEXUS Conversations. Je zakelijke vraagstuk, je verantwoordelijkheid, bewustzijn en de manier waarop je je leven vormgeeft, kunnen tegelijk op tafel liggen.
Je hoeft je vraag niet eerst passend te maken voor mijn beroep.
Ik wil begrijpen vanuit welke aannames je kijkt en wat er gebeurt wanneer we ook die onderzoeken. Soms blijkt er concreet werk nodig. Soms wordt zichtbaar dat iemand zijn leven blijft uitstellen totdat hij zichzelf voldoende heeft gerepareerd.
Misschien hoef je helemaal niet te herstellen van het menszijn.
Misschien vraagt het leven dat je je eraan overgeeft.


Discussion about this post