U(HB): Het gelijk is goed georganiseerd
Wat willen we nog onderzoeken als we bang zijn daarmee onze plek te verliezen?
Het moet een merkwaardige ervaring zijn om als kind te ontdekken dat de mensen aan de andere kant van de grens jou haten vanwege iets wat gebeurde voordat je geboren werd. Je hebt nog niets gedaan, maar je plaats in het verhaal ligt al vast. Je krijgt slachtoffers aangewezen die de jouwe zijn, daders die je moet herkennen en een geschiedenis die je geacht wordt voort te zetten.
Aan de andere kant groeit een kind op met een vergelijkbare opdracht.
Later noemen we dat een onoplosbaar conflict.
Ik lees op dit moment Faith, Hope and Carnage. Terwijl ik lees, blijven mijn gedachten teruggaan naar de wereld waarin mijn kleinkinderen opgroeien. Naar de oorlogen die we voeren en de vijandschap die we aan volgende generaties doorgeven. Naar wat verdere escalatie kan aanrichten en hoe lang de gevolgen daarvan zullen doorwerken. Een politieke beslissing duurt soms een middag. Het verdriet en de haat die eruit voortkomen, kunnen generaties meegaan.
Er is altijd iemand die kan uitleggen waarom die beslissing noodzakelijk was. Dat vind ik inmiddels een van de meest verontrustende vermogens van de mens.
Iedereen dient iets hogers
We zijn bijzonder bedreven geworden in het verbinden van onze belangen aan iets wat groter en moreel overtuigender klinkt. Veiligheid, vrijheid, rechtvaardigheid. Het voortbestaan van een volk. De bescherming van een manier van leven.
Daar kunnen werkelijke bedreigingen en oprechte overtuigingen achter zitten. Juist daardoor krijgen zulke woorden hun macht. Wie zou er tegen veiligheid zijn? Wie wil verantwoordelijk zijn voor het verlies van vrijheid?
Maar ergens in die redenering kunnen mensen veranderen in een aanvaardbare prijs. Hun dood wordt onderdeel van een afweging die elders gemaakt wordt. Hun kinderen krijgen later uitgelegd dat het ingewikkelder lag dan zij denken.
Ik vraag me af wat er met ons gebeurt wanneer een overtuiging ons toestaat steeds minder de gevolgen ervan te voelen. Wanneer onze eigen menselijkheid buiten de twijfel komt te staan omdat we het goede verdedigen.
Dan kun je verschrikkelijk ver gaan.
Je hoeft daarvoor jezelf geen slecht mens te vinden. Je kunt uitstekend slapen in de overtuiging dat je een moeilijke verantwoordelijkheid hebt genomen. Je kunt zelfs vinden dat anderen dankbaar zouden moeten zijn.
Het geweten is kennelijk ook vatbaar voor een goede presentatie.
Het verhaal van het land
Haat wordt onderhouden, door wat wordt verteld, herdacht, verzwegen en gerechtvaardigd.
Door wie een naam krijgt en wie als een getal verdwijnt.
Door de vanzelfsprekendheid waarmee kinderen leren welk verdriet dichtbij hoort en welk verdriet aan de andere kant ligt.
Zo komt een conflict in het verhaal van een land terecht. Het gaat deel uitmaken van de identiteit. Wie dat verhaal bevraagt, raakt dan aan veel meer dan een historische interpretatie. Hij raakt aan de betekenis van offers, aan familiegeschiedenissen en aan het gezag van mensen die hun positie aan dat verhaal ontlenen.
Dan wordt vrede ook ongemakkelijk.
Want wat moet je met een vijand die een mens blijkt te zijn? Wat blijft er van je eigen verhaal over wanneer die ander eveneens reden heeft om bang te zijn, te rouwen en zich verraden voelt?
Ik vind dat een veel grotere vraag dan wie het volgende debat wint.
En ik weiger de uitkomst alvast te accepteren. Oorlog, armoede en honger behandelen als vaste onderdelen van het menselijk bestaan is een vorm van berusting waaraan ik niet wil meewerken. Dat ze steeds terugkeren, maakt ze nog niet noodzakelijk. Het laat vooral zien hoe hardnekkig we de omstandigheden blijven voortbrengen waarin ze kunnen bestaan.
‘Zo werkt de wereld.’
Bullshit. Zo handelen mensen. En mensen kunnen verantwoordelijk worden gehouden voor hun handelen.
Het verstand komt doorgaans wel mee
Bij grote intelligentie stellen we ons graag voor dat zij ons uit dit soort patronen helpt. Meer overzicht, meer inzicht, meer vermogen om gevolgen te doordenken.
Maar intelligentie kan zich ook uitstekend in dienst stellen van een overtuiging waaraan niet getornd mag worden. Die intelligentie vindt de historische uitzondering, de subtiele rechtvaardiging en het onderscheid waarmee de eigen kant een bijzondere positie behoudt.
Je kunt een eenvoudige zelfrechtvaardiging buitengewoon complex maken. Aan de uitkomst hoeft weinig te veranderen.
Dat raakt aan mijn eerdere vraag of Homo sapiens hoogbegaafd was. Ik schreef over de mogelijkheid dat er bij sommige mensen onderweg minder menselijk potentieel verloren is gegaan. Maar welk potentieel bedoel ik dan? Alleen het vermogen om sneller te denken en meer verbanden te leggen? Of ook het vermogen om een geërfd verhaal te onderbreken wanneer het anderen beschadigt?
Wat hebben we behouden wanneer we uitzonderlijk goed kunnen redeneren, maar onze verbondenheid nog steeds afhankelijk maken van wie bij ons hoort?
Een schoon moreel zelfbeeld
Binnen de U(HB)-gemeenschap wordt veel gesproken over rechtvaardigheidsgevoel, intensiteit, authenticiteit en diepgaande verbinding. Het zijn eigenschappen waarin mensen zichzelf herkennen en waarmee moeilijke ervaringen begrijpelijk worden. Maar samen vormen ze ook een aantrekkelijk moreel zelfbeeld.
Daarin zijn we doorgaans degene die onrecht eerder opmerkt, de complexiteit beter begrijpt en onder oppervlakkige verklaringen kan kijken. Het probleem ligt vervolgens nogal gemakkelijk bij een omgeving die ons onvoldoende kan volgen.
Ik vind dat die gemeenschap veel serieuzer naar haar eigen werk moet kijken. Naar haar aannames, haar resultaten en de morele superioriteit die in haar zelfbeschrijving sluipt.
Wie zichzelf gevoelig voor uitsluiting noemt, heeft iets uit te leggen wanneer kritiek vooral leidt tot de mededeling dat iemand elders opnieuw kan beginnen.
‘Dan begin je toch zelf een organisatie.’
Daarmee is het ongemak verplaatst. De vraag blijft onbeantwoord.
‘Geen harde categorieën’ klinkt ondertussen ruimhartig, maar vraagt om onderzoek naar de praktijk. Wie bepaalt wie wordt herkend? Wat gebeurt er met iemand die de indeling zelf betwist? Hoeveel ruimte krijgt degene die zich niet wil laten verklaren met de beschikbare kenmerken?
Ik stel de gevolgen van zulke reacties niet gelijk aan oorlog, uitdrukkelijk niet. Het mechanisme van zelfbescherming verdient wel aandacht: de eigen bedoelingen blijven buiten discussie, terwijl degene die de gevolgen benoemt steeds meer uitleg verschuldigd is.
Daar kan een gemeenschap met veel intelligentie een heel verfijnde vorm aan geven.
De behoefte om ergens bij te horen
Ik snap waarom dit moeilijk is. Een plek vinden kan zoveel betekenen dat je nauwelijks wilt onderzoeken wat die plek van je vraagt. Na jaren van aanpassen is er eindelijk een verklaring. Mensen herkennen je ervaring. Je hoeft niet meer bij ieder gesprek te beginnen met de vraag of je jezelf misschien aanstelt.
Daar wil je voorzichtig mee omgaan.
Maar wanneer de wereld onbegrijpelijker wordt, kan de behoefte aan betekenis ons ook minder bereid maken om iets werkelijk open te laten. We willen samenhang, richting en het gevoel dat ons leven ergens in past. Een gemeenschap kan dat bieden. Een politieke overtuiging ook. Een geloof, een theorie over bewustzijn of een verhaal over uitzonderlijk menselijk vermogen eveneens.
Ik zoek zelf ook. Ik heb overtuigingen over ons bestaan en over de richting waarin wij ons als mensen ontwikkelen. Daar ontleen ik vertrouwen aan, met het weten dat het ook weer zal veranderen.
Dat geeft mij geen vrijstelling van de vraag wat die overtuigingen met mijn blik op anderen doen.
Zodra ik denk dat mijn inzicht mij een hogere positie geeft, ontstaat er een probleem. Dan kan ik mensen gaan beoordelen vanuit de plaats die zij in mijn verhaal innemen. De één begrijpt het al, de ander nog niet. En voor ik het weet, heb ik weer een rangorde gebouwd waarin ikzelf vanzelfsprekend bijzonder gunstig in terechtkom.
Het vraagt weinig moed om daar in algemene zin voor te waarschuwen. Het wordt lastiger wanneer iemand precies aanwijst waar ik het zelf doe...
Wat er in een werkplaats op het spel staat
In NEXUS Werkstatt komen die vragen voor mij bewust dichtbij.
Daar staat een fiets die gerepareerd moet worden. Iemand is ervan afhankelijk om naar het werk te gaan, boodschappen te doen of een kind ergens heen te brengen. Je moet kijken wat er werkelijk aan de hand is. Je kunt veel weten van fietsen en toch iets over het hoofd zien. De klant kan het probleem onhandig beschrijven en ondertussen wel gelijk hebben dat er iets niet klopt.
De werkelijkheid heeft er een aangename onverschilligheid tegenover je zelfbeeld. Als de fiets nog steeds niet goed rijdt, helpt het weinig dat je jezelf een voortreffelijke monteur vindt.
Ik waardeer directheid. Ik zie er ook iets in wat in grotere verbanden gemakkelijk verdwijnt: de verbinding tussen wat je beweert te kunnen, wat je doet en wat een ander daarvan merkt.
Wout draagt er de dagelijkse verantwoordelijkheid. Ik heb mijn geld, ervaring en werk aan die onderneming verbonden. Mijn kleinkinderen maken van dichtbij mee hoe hun ouders iets proberen op te bouwen. De financiële druk is reëel. Er moet omzet zijn, het werk moet goed zijn en mensen moeten reden hebben terug te komen.
Daar worden onze bedoelingen dagelijks aan de werkelijkheid getoetst.
Onder die onderneming ligt voor mij een overtuiging over samenleven. Een buurt krijgt vorm door wat mensen er voor elkaar mogelijk maken. Door iemand serieus te nemen, door iets te herstellen, door betrouwbaar te zijn en door verantwoordelijkheid te dragen wanneer het tegenzit.
Daarom doet NEXUS Werkstatt ertoe voor mij. Ik wil mijn overtuigingen terugzien in de manier waarop we werken en mensen behandelen. Ook op een slechte dag. Ook als we ons zorgen maken over de rekening.
Vooral dan wordt zichtbaar wat ze waard zijn.
Waar ik aan tafel wil zitten
Die vraag ligt ook onder NEXUS Conversations. Je kunt veel doorzien, maar hoe krijg je het overgebracht, samen met anderen werkbaar en daadwerkelijk gerealiseerd?
Ik werk met mensen die daarin verder willen. Vanuit een concrete situatie onderzoeken we wat er speelt, welke aannames overeind blijven en wat nodig is om met verschillende perspectieven tot handelen te komen. Daarin neem ik mijn eigen levenservaring mee en mijn ervaring met het realiseren van complexe plannen.
De maatstaf blijft dezelfde als in de werkplaats: kunnen mensen ermee verder?
De wereld die we doorgeven
Mijn kleinkinderen zullen hun eigen oordeel vormen. Ik hoop dat ze later ook mijn overtuigingen onderzoeken. Dat ze vragen stellen bij wat ik vanzelfsprekend vond en mij vertellen waar mijn verhaal te mooi was voor mijn gedrag.
Ik wil hun die ruimte gunnen.
Want daar begint voor mij ook een andere omgang met het grote geheel: bij het vermogen een verhaal door te geven zonder de volgende generatie eraan vast te ketenen. Bij leiders die zich laten beoordelen op de levens die hun besluiten raken. Bij gemeenschappen die kritiek kunnen verdragen zonder de criticus naar buiten te verwijzen.
Welke mogelijkheid heeft degene die de gevolgen draagt om ons verhaal te corrigeren?
Die vraag wil ik blijven stellen. Ook wanneer het antwoord mij iets kost.
Ik heb weinig aan een intelligentie die uitsluitend steeds betere verklaringen produceert voor dezelfde ellende.
Wanneer ik lees, schrijf of in de werkplaats rondkijk, kom ik uiteindelijk bij dezelfde vraag terecht: wordt het leven hier ruimer van? Kunnen mensen verder? Of moeten zij zich opnieuw voegen naar een verhaal dat vooral de verteller beschermt?
Het kind aan de andere kant van de grens heeft geen opdracht om onze haat voort te zetten.
Mijn kleinkinderen evenmin.
Wij hebben wel de verantwoordelijkheid om op te houden hun die opdracht mee te geven.


Wauw, een goed stuk met allerlei afslagen in de huidige wereld. De ene mening en vooral niet verder gaan en de diepte zoeken. Alles door 1 bril bekijken en pas op dat je het niet doet, maar dan wordt er gezegd dat het je eigen keuze is. Dat is zo makkelijk en zelfs dom. Het doet me denken aan de uitspraak, die je als kind te wachten stond als je het waarom wilde weten: “ Stop ermee, want zo is het!”
Geen ander inzicht of ander idee of zelfs bewijs(wetenschappelijk!). Geen enkele diepgang maar telkens hetzelfde na-papegaaien, wel zo makkelijk toch?
Zouden we als mensheid niet meer kunnen zijn dan dat?
Inderdaad geven we dit gedrag ook door en de nieuwe generatie’s praten steeds minder en zitten alleen hun problemen te verwerken met alle gevolgen van dien. Voor mij is oprechte interesse en transparantie op een liefdevolle manier gebruikt, de manier om onze menselijkheid te bewaren in vrijheid.