Schrijven, en niet sluiten
Onder de oppervlakte van het schrijven: over sluiten, openhouden en de daad van het verwoorden.
Verwoorden is geen neutraal vervoer van een waarneming naar de pagina; het is de sluiting naar binnen in haar meest geconcentreerde vorm. Wie over het niet-sluiten schrijft, ondergaat dus de beweging die hij beschrijft. Het stuk houdt daarom de vorm scherp en laat de sluiting open — het demonstreert eerder dan het betoogt.
Verwoorden is sluiten
Een directe greep is er vóór de redenering — een richting, een oordeel, een het zit hier dat de halve seconde voorafgaat waarin het verstand begint te werken. Tot zover de eerdere stukken. Wat daar onbesproken bleef, is wat er gebeurt zodra je die greep in woorden vat: dan is de halve seconde al voorbij. Verwoorden legt niet vast wat er was. Het is een handeling die ingrijpt op wat er was.
Polanyi vatte het samen in de stelling dat we meer weten dan we kunnen zeggen. Een wezenlijk deel van wat een greep draagt, is stilzwijgende kennis — en wat zich niet laat zeggen, valt weg op het ogenblik dat je alleen het zegbare opschrijft. Het onderzoek naar verbal overshadowing wijst dezelfde kant op: het verwoorden van een perceptueel oordeel kan dat oordeel verstoren in plaats van bewaren. De pagina bewaart niet de waarneming. Ze bewaart de verantwoording ervan.
Daarmee is schrijven — de meest overwogen, meest herziene vorm van verwoorden — niet de mildste maar de scherpste vorm van de rem. Elke zin die je nog één keer beter maakt, sluit een stukje verder. Dit is iets anders dan het verbod op verwoording uit de eerdere stukken. Daar was verwoording een ingreep die je de ander niet oplegt. Hier is ze het eigen, onvermijdelijke medium: ik kan dit alleen opschrijven door precies het articulatieproces te ondergaan dat het ondermijnt.
Neem deze alinea. Terwijl ik haar schrijf, voel ik de greep om haar te laten landen — om er een zin onder te zetten die het sluit, die maakt dat je knikt. Die zin ligt klaar; hij is goed. En juist daarom laat ik hem weg. Wat ik opmerk is niet de gedachte maar de neiging eronder, op het moment dat ze opkomt — en ik laat haar passeren in plaats van haar uit te voeren.
De vorm vastzetten, de sluiting openlaten
Het gevaar van dit alles is dat het laat zich niet zeggen een vrijbrief wordt voor vaagheid. Dat is het niet. Niet-sluiten is geen onnauwkeurigheid; het is een precisie die op een bepaald punt ophoudt. Je zet de vorm scherp neer — de waarneming, de verhouding, de greep — en je houdt alleen de laatste klik in: de afronding die er een afgesloten geheel van maakt.
Het verschil zit in wát je openlaat. Niet de waarneming — die mag exact. Alleen de sluiting. Een vage zin laat de waarneming zelf in het ongewisse; een ingehouden zin zet de waarneming vast en weigert enkel haar dicht te timmeren. Het eerste is slordigheid, het tweede is tucht. Ze lijken op elkaar voor wie alleen op afgerondheid let, en ze zijn elkaars tegendeel.
Een vage zin laat de waarneming open. Een ingehouden zin zet haar vast en laat alleen de sluiting open. Het lijkt hetzelfde en het is het tegendeel.
Daaruit volgt iets ongemakkelijks voor de schrijver. De alinea’s die het dichtst bij de kern komen, mogen het minst af zijn. Niet omdat de kern vager is — daar is hij het scherpst — maar omdat juist daar de sluiting het meeste zou wegnemen.
Ik betrap me erop dat ik de vorige alinea bijna te netjes had afgesloten. De zin die ik schrapte nam alles samen en liet je rusten — en dat rusten was precies het probleem. Hem schrappen is het makkelijke deel. Het moeilijke is de tweede valkuil ernaast: dat het onaffe zelf een pose wordt, een nieuwe gladheid die met opzet hapert om diep te lijken. Daar is geen regel voor. Alleen het verschil tussen een zin die ik inhoud en een zin die ik breek om iets te bewijzen.
Waarom juist de schrijver het scherpst voelt
De schrijver is de uitgelezen gevangene van dit mechanisme. Hij oefent, dag in dag uit, de handeling die het verst sluit, en hij oefent haar op het onderwerp dat het minst gesloten mag worden. Hij wordt uitgenodigd af te ronden op precies de plek waar afronden verraad is.
En het wordt erger naarmate hij beter schrijft. Hoe groter het vakmanschap, hoe overtuigender de afronding die hij tegen zijn eigen eenvoud kan opzetten — dezelfde wet die in een eerder stuk gold voor de denkkracht, geldt hier voor de pen. Goed schrijven is niet de oplossing maar de verleiding. Het instrument dat het scherpst formuleert, sluit ook het scherpst.
En hier, op de plek waar een stuk zichzelf afrondt, hoort de zin te staan die alles samenneemt en je laat knikken. Ze ligt klaar; ze is goed.
Ik laat haar liggen.
Bronnen
Polanyi over stilzwijgende kennis — we weten meer dan we kunnen zeggen.
Kahneman over de halve seconde tussen de directe greep en de redenering.
Schooler over verbal overshadowing: het verwoorden van een perceptueel oordeel kan dat oordeel verstoren in plaats van bewaren.
Schön over reflectie-in-handelen: het opmerken van de eigen impuls op het moment dat hij opkomt.
De NEXUS Werktage — twee dagen, kleine groepen, Berlijn. Voor meer informatie, bezoek de website: werktage.nexuswerkstatt.com